हाम्रो शरीरको 'आन्तरिक रिसाइकल प्रणाली': अटोफेजीका ४ आश्चर्यलाग्दा तथ्यहरू

कल्पना गर्नुहोस्, तपाईंको शरीरभित्र एउटा यस्तो अदृश्य सफाइ टोली छ, जसले चौबीसै घण्टा काम गरिरहन्छ। यसले पुराना भइसकेका र काम नलाग्ने कोषिकाका भागहरूलाई संकलन गर्छ, तिनीहरूलाई टुक्र्याउँछ र नयाँ ऊर्जा वा पूर्वाधारका लागि पुनः प्रयोग (Recycle) गर्छ। यो कुनै काल्पनिक कथा होइन, बरु हाम्रो जीवित शरीरभित्र भइरहने एउटा अत्यावश्यक प्रक्रिया हो।

यही प्रक्रियालाई 'अटोफेजी' भनिन्छ। जापानी वैज्ञानिक योशिनोरी ओसुमी ले यसको रहस्य पत्ता लगाएका थिए, जसका लागि उनलाई सन् २०१६ मा चिकित्साशास्त्रतर्फको प्रतिष्ठित नोबेल पुरस्कार प्रदान गरियो। आउनुहोस्, हाम्रो शरीरको यो आश्चर्यलाग्दो 'आन्तरिक रिसाइकल प्रणाली' का बारेमा ४ मुख्य तथ्यहरू जानौं।

१. "सेल्फ-इटिङ" - बाँच्नका लागि आफ्नै कोषिका खाने प्रक्रिया

अटोफेजीको शाब्दिक अर्थ नै निकै रोचक छ। यो ग्रीक शब्दहरू 'Auto' (स्वयम्) र 'Phagein' (खानु) बाट बनेको हो, जसको सीधा अर्थ 'आफैँलाई खानु' वा 'स्व-भक्षण' भन्ने हुन्छ। जब हाम्रो शरीर भोकमरी (Starvation) वा तनावको अवस्थामा हुन्छ, कोषिकाले बाँच्नका लागि आफ्नै भित्रका क्षतिग्रस्त प्रोटिन र अंगहरूलाई खान सुरु गर्छ।

यो प्रक्रियामा कोषिकाले काम नलाग्ने सामग्रीहरूलाई एउटा सानो थैलीमा पोको पार्छ, जसलाई 'अटोफागोसोम' (Autophagosome) भनिन्छ। त्यसपछि यो थैलीलाई कोषिकाको रिसाइकल विभागमा पठाइन्छ, जहाँ ती सामग्रीहरू पचेर नयाँ ऊर्जा र निर्माणका एकाइहरूमा परिणत हुन्छन्।

"जीवन भनेको निर्माण र विनाशबीचको एक अत्यन्तै नियन्त्रित सन्तुलनद्वारा टिकिरहेको हुन्छ।" - योशिनोरी ओसुमी

२. ३०० ग्राम प्रोटिनको रहस्य (हाम्रो शरीरको अचम्मको गणित)

हाम्रो शरीरको दैनिक प्रोटिन व्यवस्थापनको तथ्याङ्क हेर्ने हो भने हामी छक्क पर्छौं। वैज्ञानिक ओसुमीका अनुसार, ६० केजी तौल भएको एक औसत वयस्क मानिसको शरीरले दैनिक करिब २०० देखि ३०० ग्राम प्रोटिन निर्माण गर्छ। तर, रोचक कुरा के छ भने, हामीले आफ्नो दैनिक खानपानबाट केवल ७० देखि ८० ग्राम प्रोटिन मात्र प्राप्त गर्छौं।

त्यसोभए बाँकी प्रोटिन कहाँबाट आउँछ त? यसको उत्तर 'प्रोटिनको निरन्तर चक्र' (Protein Turnover) मा लुकेको छ। हाम्रो शरीरले पुराना र काम नलाग्ने प्रोटिनहरूलाई अटोफेजीमार्फत रिसाइकल गरेर दैनिक आवश्यक पर्ने प्रोटिनको ठूलो हिस्सा आफैँ पूर्ति गर्छ। यदि अटोफेजीले यसरी रिसाइकल नगर्ने हो भने, हामीले बाँच्नका लागि अहिले खाइरहेको भन्दा कैयौँ गुणा बढी प्रोटिन खानुपर्ने हुन्थ्यो।

३. इस्ट (Yeast) बाट सुरु भएको क्रान्ति

योशिनोरी ओसुमीले मानव शरीरको यो जटिल प्रक्रिया कुनै मानिसमा प्रयोग गरेर होइन, बरु पाउरोटी बनाउन प्रयोग गरिने सामान्य 'बेकर्स इस्ट' (Baker's Yeast) बाट पत्ता लगाएका हुन्। इस्ट एक 'मोडल अर्गानिस्म' हो, जसका धेरै प्रक्रियाहरू मानव कोषिकासँग मिल्दाजुल्दा हुन्छन्।

ओसुमीले सुक्ष्मदर्शक यन्त्र (Microscope) मुनि इस्टका कोषिकाहरूलाई भोको राखेर अवलोकन गर्दा एउटा अद्भूत दृश्य देखे। इस्टको 'भ्याक्युल' (Vacuole)—जुन मानव कोषिकाको 'लाइसोसोम' जस्तै रिसाइकल केन्द्र हो—त्यहाँ साना गोलाकार संरचनाहरू 'ब्राउनियन गति' (Brownian motion) का कारण तीव्र र निरन्तर चालमा नाचिरहेका थिए। ती 'अटोफ्याजिक बडी' हरूको त्यो हलचलले नै ५० वर्षदेखि रहस्यमय रहेको यो प्रक्रियालाई प्रमाणित गरिदियो। यसै अनुसन्धानमार्फत उनले अटोफेजीका लागि अनिवार्य १८ वटा मुख्य जिनहरू (Genes) समेत पहिचान गरे।

४. बुढ्यौली रोक्न र रोगसँग लड्न अटोफेजीको भूमिका

अटोफेजी केवल सफाइ गर्ने प्रणाली मात्र होइन, यो हाम्रो शरीरको 'क्वालिटी कन्ट्रोल' विभाग पनि हो। यसले कोषिकाभित्र थुप्रिएका फोहोर र विषाक्त प्रोटिनहरूलाई हटाएर हामीलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ। यो प्रणालीले शरीरभित्र प्रवेश गरेका हानिकारक बाह्य ब्याक्टेरिया र भाइरसहरूलाई समेत नष्ट गरेर प्रतिरक्षा प्रणालीलाई बलियो बनाउँछ।

जब यो प्रणालीमा गडबडी आउँछ, शरीरमा विभिन्न गम्भीर समस्याहरू देखिन थाल्छन्। वैज्ञानिकहरूले अटोफेजीको कमीलाई निम्न रोगहरूसँग जोडेका छन्:

• मस्तिष्क सम्बन्धी रोग: पार्किन्सन र अन्य न्युरोलोजिकल समस्याहरू।
• मेटाबोलिक समस्या: टाइप २ मधुमेह।
• क्यान्सर: कोषिकाको असामान्य वृद्धि र ट्युमर।
• छालाका रोगहरू: सोरायसिस (Psoriasis), एटोपिक डर्माटाइटिस र छालाको क्यान्सर।

निष्कर्ष

योशिनोरी ओसुमीको खोजले हामीलाई के सिकाएको छ भने, विज्ञान केवल जटिल प्रयोगशालाहरूमा मात्र सीमित छैन; यो त हाम्रा प्रत्येक कोषिकाभित्र भइरहने निरन्तर र जीवन्त प्रक्रिया हो। अटोफेजीले शरीरलाई सधैं नवीकरण गरिरहन्छ र हामीलाई प्रतिकूल अवस्थामा पनि जीवित राख्न मद्दत गर्छ। यो हाम्रो शरीरको एउटा यस्तो उपहार हो, जसले 'विनाशबाटै नयाँ निर्माण सम्भव छ' भन्ने प्राकृतिक नियमलाई पुष्टि गर्छ।

के हामीले आफ्नो शरीरको यो प्राकृतिक सफाइ प्रणालीलाई पर्याप्त महत्व दिएका छौं त?